Za co kocham Harry’ego Pottera

Za sprawą serialu HBO o Harrym Potterze znów jest głośno. Przy okazji wraca pytanie, na które osiem filmów Warner Bros. odpowiedziało w sposób co najmniej niejednoznaczny: co właściwie sprawia, że do tej historii wciąż się wraca? Bo z ekranizacjami jest tak, że im dłużej się o nich myśli, tym więcej widać w nich pęknięć – a mimo to żaden seans nie jest stracony.

Moja przygoda z serią zaczęła się z opóźnieniem i nie z własnej winy. Kiedy do kin wchodziły kolejne części, przygody młodego czarodzieja były atakowane przez środowiska okołokościelne, a ja akurat trafiłem na rekolekcje, podczas których wyjaśniono mi, że Hogwart to w zasadzie gniazdo okultyzmu i satanizmu. Do oglądania zasiadłem więc dopiero po całej tej burzy, z gotową listą zarzutów. która okazała się całkiem trafna. A mimo to nie przeszkodziła mi to jednak polubić – ba, pokochać – tych filmów. I właśnie ta rozbieżność wydaje mi się najciekawsza.

Zacznijmy od najbardziej niewygodnego: Albus Dumbledore, jeśli oceniać go po czynach, a nie po deklaracjach, jest postacią co najmniej podejrzaną. Ma za nic bezpieczeństwo powierzonych mu dzieci, a bywa, że świadomie naraża je na śmierć. J.K. Rowling budowała go jako wcielenie dobra, ale suma jego decyzji dała postać znacznie bardziej szarą, niż chyba zakładała. To zresztą nie największy problem tego świata.

W Komnacie Tajemnic – moim zdaniem drugiej najsłabszej odsłonie serii, zaraz obok fatalnego Zakonu Feniksa – dochodzi do sceny jednocześnie komicznej i przerażającej. Lucius Malfoy, rodzic ucznia, w reakcji na to, że Harry fortelem uwolnił jego skrzata, rzuca się na dwunastolatka i zaczyna wypowiadać zaklęcie uśmiercające. Nie kończy tylko dlatego, że powstrzymuje go Zgredek. Nikt później nie wraca do tego incydentu.

Jeśli jednak karą za spacer na skraj Zakazanego Lasu jest wyprawa w jego głąb, a najpotężniejszych czarodziejów świata skutecznie zwodzi nauczyciel w turbanie, to niedoszłe morderstwo na korytarzu wpisuje się w regułę, a nie od niej odbiega. Dorośli w tym uniwersum nie sprawują nad dziećmi żadnej realnej kontroli; częściej popychają je do przekraczania granic, niż przed tym powstrzymują. Rzecz w tym, że to nie jest wyłącznie usterka scenariusza. To jest logika baśni, w której świat dorosłych musi się okazać nieudolny, żeby dziecięcy bohater miał co robić. Widz to wyczuwa i przymyka oko – nie z pobłażania, tylko dlatego, że dostał w zamian coś, czego nie znajdzie w bardziej spójnych produkcjach: odjechany świat, który zaskakuje na każdym kroku.

Walka ze smokiem = spoko. Taniec z dziewczyną = koszmar

Najlepszym dowodem jest sekwencja balu bożonarodzeniowego w Czarze Ognia, moja ulubiona z całego cyklu, którą odbieram bardzo osobiście. Chłopak, który przed chwilą zmierzył się ze smokiem i kilka razy o włos uniknął śmierci, nie jest w stanie zaprosić dziewczyny na szkolną imprezę. Kilkanaście minut bez akcji, bez zagrożenia, bez magii w praktycznym zastosowaniu – i to one zapadają w pamięć mocniej niż zadanie w jeziorze czy finał w labiryncie.

Powód jest prosty: to jedyny moment, w którym Harry przestaje być wybrańcem, a staje się przeciętnym czternastolatkiem. Podpieranie ściany, brak zaangażowania, narastająca frustracja – repertuar znany każdemu, kto choć raz stał pod ścianą na szkolnej dyskotece. Także Ron dostaje tu rolę, w której najłatwiej rozpoznać samego siebie, a Hermiona po raz pierwszy zostaje pokazana bez pancerza kompetencji, co uruchamia jej całą późniejszą relację z Wesleyem. Nastoletnie dramaty są w tej serii ważniejsze od czarów i to one, a nie efekty specjalne, odpowiadają za jej trwałość.

Tajemnica, która nie powinna aż tak zaskakiwać

Trzeci filar to Severus Snape. Przy każdym seansie drugiej części Insygniów Śmierci zastanawiam się, jakim cudem ta kulminacja wciąż robi wrażenie. Przecież już Kamień Filozoficzny odsłania kartę: nauczyciel otoczony mroczną aurą okazuje się stać po stronie dobra. Seria przez dziesięć lat systematycznie to zaufanie podkopuje, żeby na końcu wrócić do punktu wyjścia – i właśnie ta droga sprawia, że powrót uderza z taką siłą.

Technicznie to kilka minut krótkich, montowanych scen, wzmocnionych muzyką. Merytorycznie – popis Alana Rickmana, który konsekwentnie budował postać przez osiem filmów, wiedząc o niej więcej niż widzowie i większość ekipy. Dopiero w finale widać skalę tej pracy. Przemowa o Lily Potter działa nawet na tych, którzy znali ją z książki.

Historia magii

Oczywiście seria to nie tylko te trzy momenty. Jest jeszcze Więzień Azkabanu – najlepsza część pod względem audiowizualnym i jedyna, w której antagonistą nie jest Voldemort, co chyba nie jest przypadkiem. Jest Książę Półkrwi z kilkoma scenami cieplejszymi niż cokolwiek w późniejszych odsłonach – przede wszystkim zaproszenie Luny na spotkanie Klubu Ślimaka.

Największym atutem tych filmów jest jednak coś, czego żadna pojedyncza scena nie tłumaczy: rosły razem z publicznością. Kto wsiadł z Harrym do pociągu w 2001 roku, dziesięć lat później miał za sobą tę samą drogę co bohaterowie – i musiał odczuć podobną pustkę. Ekranizacje nie są ani spójne, ani równe, ani szczególnie logiczne. Są za to najlepszym young adult, jakie kino wyprodukowało, bo połączyły nastoletnie dramaty z rzetelną przygodą i sporą dawką grozy – a to znacznie trudniejsze niż domknięcie fabularnych dziur, o których i tak nikt nie pamięta po wyjściu z sali.

6

3