FilmyKlasyka Kina

Powrót do przyszłości II i III (1989, 1990)

Kiedy Powrót do przyszłości okazał się najbardziej kasowym filmem 1985 roku, w Universalu nikt nie miał wątpliwości, że Marty i Doktor Brown jeszcze wrócą. Kropkę nad i postawił zresztą sam Ronald Reagan, który w lutym 1986 roku zacytował w orędziu o stanie państwa słynną kwestię Doktora: „Tam, dokąd jedziemy, drogi nie są potrzebne”. Od tej chwili kontynuacja (która dokładnie dziś kończy 37 lat) była tylko kwestią czasu. Paradoksalnie najmniej entuzjazmu wykazywał Robert Zemeckis. Reżyser uważał sequele za przedsięwzięcia czysto kasowe, a swoje położenie porównywał do „wyboru Zofii”: albo zrobi drugą część sam, albo studio zrobi ją bez niego. Obaj Bobowie postawili więc jeden warunek – wchodzą w to tylko wtedy, gdy wrócą Michael J. Fox i Christopher Lloyd. Aktorzy się zgodzili, a przezorny szef Universalu Sid Sheinberg wpisał im do kontraktów udział w ewentualnej trzeciej części, choć nikt jej wtedy nawet nie planował.

Kłopot polegał na tym, że scenarzyści sami zapędzili się w kozi róg. Finał jedynki, w którym Marty, Doc i Jennifer odlatują DeLoreanem w przyszłość, miał być jedynie mrugnięciem oka do widza, a nie zapowiedzią ciągu dalszego. Plansza „Ciąg dalszy nastąpi…” pojawiła się dopiero na kasetach wideo, choć Bob Gale do dziś spotyka ludzi, którzy przysięgają, że widzieli ją w kinie.

Pierwszy szkic, roboczo zatytułowany „Number Two”, Gale pisał niemal w pojedynkę, bo Zemeckis był pochłonięty kręceniem Kto wrobił królika Rogera?. Początek przypominał to, co ostatecznie trafiło na ekran: wyprawa do przyszłości, almanach sportowy oraz alternatywna teraźniejszość pod rządami Biffa – tyle że Biff wręczał książkę samemu sobie nie w 1955, lecz w 1967 roku. Lorraine była w tej wersji hipiską, a George wyjeżdżał z wykładem do Berkeley i przez większość scenariusza pozostawał nieobecny. Nieprzypadkowo, ale o tym za chwilę. Dopiero Zemeckis wpadł na genialny pomysł: skoro film opowiada o podróżach w czasie, bohaterowie mogą wrócić do… pierwszego filmu. Widz dostałby dokładnie to, czego pragnie – ponowną wizytę w latach 50., tylko oglądanych z innej strony.

Kolejna wersja, nazwana „Paradox”, rozrosła się jednak do monstrualnych rozmiarów. Gale dopisał do niej trzeci akt na Dzikim Zachodzie, z nową ukochaną dla Doktora i kolejnym Tannenem, a gdy zabrał się do skracania, uznał, że niszczy własną historię. Rozpisał więc jednak wszystko i skończył z ponad 220 stronami, czyli materiałem na grubo ponad trzy godziny. Jeden długi film miał kosztować 50 milionów dolarów, dwa krótsze – 70 milionów, i takimi wyliczeniami nieoceniony Steven Spielberg przekonał Sheinberga. Pod koniec stycznia 1989 roku zapadła decyzja, że powstaną dwie kontynuacje, kręcone jedna po drugiej. Dlatego uważam, że drugą i trzecią część należy traktować jak jeden film przecięty na pół. I tak też najlepiej je oglądać oraz o nich czytać.

W tym miejscu wracamy do Crispina Glovera, o którym w poprzednim tekście pisałem, że przysporzył wielu osobom bólu głowy. Już na planie jedynki bywał trudny. Przy jednej ze scen nie potrafił (albo nie chciał) utrzymać się w kadrze, więc ekipa zbiła mu ze sklejki zagrodę ograniczającą ruchy. Nie odpowiadało mu zakończenie, w którym szczęście rodziny McFlyów mierzy się zamożnością (to akurat całkiem trafne spostrzeżenie), kwestionował nawet dobór kostiumów. Kiedy przyszło do rozmów o kontynuacji, jego agentka zażądała tyle, ile dostawał Fox, a do tego prawa do akceptacji scenariusza i reżysera. Według dokumentów sądowych chodziło o milion dolarów – dla aktora, który za pierwszą część otrzymał niespełna 60 tysięcy. Glover od lat przekonuje, że producenci nie negocjowali z nim w dobrej wierze, bo mieli mu za złe zachowanie na planie, i zapewne coś jest na rzeczy. Gale nie odmówił sobie złośliwości: w scenariuszu dwójki George urodził się 1 kwietnia, w prima aprilis, a w alternatywnym 1985 roku po prostu leży w grobie.

Tuż przed zdjęciami Glover zmienił zdanie i dał znać, że jednak chce zagrać. Gale zaproponował mu stawkę Toma Wilsona i uprzedził, że każda próba targowania się skończy się obniżeniem oferty. Nowi agenci aktora mimo to spróbowali, stawka spadła o pięć tysięcy dolarów tygodniowo i Glover ostatecznie zrezygnował. Tymczasem pomysł Zemeckisa wymagał obecności George’a, i to takiego, który wygląda dokładnie jak w jedynce. Z Jennifer poszło łatwiej, choć nie bez problemów. Claudia Wells zrezygnowała z roli, bo jej matka chorowała na raka, a zastępująca ją Elisabeth Shue dostała po prostu identyczny kostium i fryzurę. Dlatego dwójka otwiera się niemal wiernym odtworzeniem finału jedynki, co miało pomóc widzom oswoić się z nową twarzą. Z George’em trzeba było jednak pokombinować.

Na scenę wkracza Jeffrey Weissman, który zarabiał na życie, wcielając się w Groucho Marksa, Stana Laurela i Chaplina w parku rozrywki Universal Studios. Na przesłuchanie przyszedł przekonany, że szukają dublera, a dostał całą rolę. Charakteryzatorzy nałożyli mu protezy wykonane z form odlanych z twarzy Glovera na potrzeby postarzającej charakteryzacji w jedynce, a efekt był, delikatnie mówiąc, niepokojący. Fox na widok Weissmana w charakteryzacji stwierdził proroczo: „Crispinowi się to nie spodoba”. Żeby widz nie zorientował się w podmianie, George pojawia się w nowych ujęciach głównie na drugim planie, w okularach przeciwsłonecznych albo zawieszony głową w dół w futurystycznej ortezie kręgosłupa. Resztę dopowiadały ujęcia Glovera wycięte z pierwszego filmu.

Lea Thompson, bardzo zaprzyjaźniona z Gloverem, przyznała zresztą, że irytowało ją granie tych scen z kimś innym, a nieobecność Crispina była dla niej równie przykra co zwolnienie Erica Stoltza. Po premierze dwójki Glover zadzwonił do Weissmana, wypytał go o wszystkie przykre doświadczenia z planu, a w październiku 1990 roku pozwał Universal i Amblin za bezprawne wykorzystanie swojego wizerunku. Spór zakończył się ugodą, podobno na około 500 tysięcy dolarów – mniej więcej tyle, ile Glover zarobiłby, gdyby po prostu zagrał. Weissman, który złamał zakaz kontaktowania się z poprzednikiem, przez lata miał kłopot ze znalezieniem pracy. Trudno tu wskazać zwycięzców, a cała afera była chyba pierwszą dotyczącą dosłownie kradzieży wizerunku aktora.

Sam powrót do 1955 roku był przedsięwzięciem bez precedensu. Zdjęcia ruszyły 20 lutego 1989 roku na backlocie Universalu, ponownie przerobionym na Hill Valley z lat pięćdziesiątych, a pierwszą nakręconą sceną była chwila tuż po uderzeniu pioruna w wieżę zegarową, gdy drugi Marty chwyta Doktora za ramiona, a ten mdleje. Kasety z pierwszym filmem stały się podstawowym narzędziem pracy, bo nowe ujęcia musiały bezszwowo wpinać się w stare, nakręcone cztery lata wcześniej przez częściowo inną ekipę. Bywało, że skoro w jedynce bohater szedł z prawej do lewej, to teraz powinien iść z lewej do prawej, skoro kręcono z przeciwnej strony. Ekipa cały czas musiała być wyczulona na tego typu detale, żeby iluzja odniosła zamierzony skutek.

Najlepszym przykładem jest scena balu. W 1985 roku kręcono go w sali kościoła metodystów w Hollywood, teraz odtworzono go w hali numer 12 w Universalu, z tymi samymi kostiumami, elementami scenografii, a nawet częścią tych samych tancerzy i muzyków zespołu Marvina Berry’ego. Nie wszystko jednak przetrwało w magazynach. Różowa sukienka Lorraine zaginęła i sytuację uratowała Lea Thompson, która zachowała u siebie zapasowy egzemplarz. Presja czasu była odczuwalna na każdym kroku i Fox rzucił w pewnym momencie półżartem: „Pierwszy film zrobiliśmy o czasie. Nie wiem, czy uda się z drugim”.

Dwójka była też filmem nieporównanie bardziej wymagającym technicznie. Do scen, w których Fox gra jednocześnie siebie w średnim wieku, własnego syna i córkę, ILM zbudowało kamerę VistaGlide – wielkości małej lodówki i hałaśliwą jak diabli. Hoverboardy to z kolei mieszanka wszystkich możliwych sztuczek, od styropianowych desek na drucianych nóżkach po aktorów na linkach, które usuwano z obrazu nowatorską metodą cyfrową, uhonorowaną później Oscarem. Efekt był tak przekonujący, że kiedy Zemeckis w programie promocyjnym z kamienną twarzą oznajmił, że latające deski istnieją, tylko nie trafiły do sklepów przez protesty organizacji rodziców, do ILM zaczęli wydzwaniać rodzice pytający, gdzie je kupić. Deski mają jednak i ciemną stronę. Przy scenie, w której gang Griffa wpada przez szybę do wieży zegarowej, kaskaderka Cheryl Wheeler uderzyła w filar i nie wleciała do środka, a technik, który przez przyciemnione cukrowe szkło i dym nie widział, co się dzieje, przeciął liny, na których wisiała. Wheeler spadła z około dziewięciu metrów na beton i przeszła kilka operacji rekonstrukcyjnych. Sceny nie powtarzano, więc jej upadek widać w gotowym filmie (i to z dwóch ujęć!).

Powrót do przyszłości II trafił do kin w listopadzie 1989 roku i zarobił przyzwoite 118 milionów dolarów w USA i około 332 milionów na świecie, ale krytycy i część widzów kręcili nosem. Nie przekonał ich mroczny ton alternatywnego 1985 roku, a przede wszystkim otwarte zakończenie. Gale do dziś ma żal do ówczesnego szefa Universalu Toma Pollocka, który nie chciał, by widzowie przed zakupem biletu wiedzieli, że oglądają środkową część trylogii. Zemeckis przyznał z kolei, że zabrakło mu czasu na spokojny montaż, bo kręcił już kolejny film. Na pocieszenie widzowie dostali na końcu zwiastun trójki, a zamiast słowa „Koniec” napis „To be concluded…”.

Miałem ten film nagrany na kasecie VHS i oglądałem co najmniej kilkanaście razy. Nigdy nie przepadałem za mroczną wizją świata pod rządami Biffa i ten fragment wyraźnie odstaje tonem od całej reszty. Jest dziwny, momentami karykaturalny i nie ma co ukrywać – dość niepokojący. Kiedy byłem młodszy nie zastanawiałem się za to wcale, jak oni to zrobili, że w drugim filmie widzimy to co w pierwszym, ale inaczej i od nowa. Dopiero czytając o kulisach tej produkcji zdałem sobie sprawę z tego, jak wielkim i nowatorskim przedsięwzięciem było odtworzenie dużej części pierwszego filmu. Podobny zabieg zastosowano później w Avengers: Koniec gry, ale to przecież inne czasy, inne warunki i zupełnie inna technologia.

Co by nie mówić, Zemeckisowi udało się odtworzyć tę magiczną atmosferę z jedynki, ale tym razem pomnożoną razy trzy. Bo o ile koszmarna wersja lat 80. była mało sympatyczna, to już gadżety z przyszłości 2015 roku były fantastycznym popisem speców od rekwizytorni. “Mieliśmy mieć latające samochody…” chciałoby się rzec. Nieodmiennie też po mistrzowsku budowane jest napięcie i klimat zagrożenia. Marty ciągle balansuje na granicy, ledwo mu się udaje, nie brakuje też niesamowitych zbiegów okoliczności i to nadaje drugiej części fantastyczne tempo.

* * *

Jeśli dwójka była dla ekipy maratonem pod nieustanną presją, to trójka okazała się – jak zgodnie twierdzą niemal wszyscy jej twórcy – rundą honorową. Po zaledwie trzech tygodniach przerwy produkcja przeniosła się na Dziki Zachód. Tym razem nie trzeba było odtwarzać żadnej sceny z poprzednich filmów, nie było latających samochodów (jedynie cyfrowa ciuchcia), a poduszkorolka pojawiła się tylko na moment w finale. Większość zdjęć powstała w plenerze. Hill Valley z 1885 roku zbudowano od podstaw na ranczu Red Hills pod Sonorą, w Kalifornii, gdzie od dziesięcioleci kręcono westerny i seriale, z Bonanzą na czele. Pociąg jeździł po zabytkowej linii kolejowej w Jamestown, a Marty wylądował w 1885 roku w Monument Valley, którą John Ford uczynił symbolem westernu.

Dean Cundey, grający malutki epizod w Powrocie do przyszłości III, przyznał kiedyś, że chętnie opowiadałby o upale, niewyspaniu i katordze, ale prawda jest taka, że ekipa zamieniła tę produkcję w wielką przygodę. Za dekoracjami, które udawały pustkowie, wyrósł prawdziwy ośrodek wypoczynkowy: kierowcy zbudowali pole do minigolfa, miłośnicy dawnej broni, w tym sam Cundey, urządzili strzelnicę, było też boisko do rzucania podkowami. Michael J. Fox, wolny wreszcie od Family Ties, których ostatni sezon właśnie się zakończył, mógł po raz pierwszy cieszyć się rolą filmowej gwiazdy bez zarywania nocy. Żartował, że Zemeckis przy każdym filmie wymyśla dla niego nowe tortury – deskorolkę w jedynce, uprząż w dwójce, bieganie po dachu jadącego pociągu w trójce – ale wyraźnie się przy tym bawił, a z galopu z prędkością ponad 50 kilometrów na godzinę był wręcz dumny.

Najwięcej radości miał chyba jednak Christopher Lloyd, bo Doc Brown po raz pierwszy wychodzi na pierwszy plan i się zakochuje. Clarę Clayton zagrała Mary Steenburgen, którą Lloyd znał z westernu Idąc na południe Jacka Nicholsona. Po latach przyznał, że był w niej zadurzony – jak sądzi, z wzajemnością – choć poza planem skończyło się na koleżeńskiej zażyłości, a cała chemia trafiła na ekran. Co ciekawe, mimo kilkudziesięciu filmów i blisko stu odcinków seriali na koncie Lloyd nigdy wcześniej nie całował się przed kamerą. Steenburgen początkowo nie paliła się do roli i przekonały ją dopiero własne dzieci, zakochane w pierwszej części, które zresztą towarzyszyły jej na planie przez cały czas.

Skoro Fox mógł grać więcej niż jedną postać, to nieoceniony Tom Wilson nie mógł być gorszy. Po podwójnej roli w drugiej części, kiedy to okłada sam siebie laską po głowie, tym razem wciela się w rolę Buforda ‘Wściekłego Psa’ Tanena i oczywiście ponownie kończy umazany nawozem. Wilson to cichy bohater całej serii, doskonale balansujący na granicy przeszarżowania jako karykaturalny czarny charakter. Ten niezwykle skromny i bardzo sympatyczny aktor zawsze pozostawał w cieniu sławnych kolegów i koleżanek z planu, a pytany o różne ciekawostki z planu na ogół odpowiada, że nie ma zbyt wiele do powiedzenia, bo po prostu grał to, co dostał w scenariuszu, a wszelkie dramaty go omijały. Prawdziwy profesjonalista.

Bob Gale najcieplej wspomina sceny z festynu (w przeciwieństwie do Steenburgen, która naderwała sobie wtedy więzadło): muzyka grana na żywo, nocne zdjęcia i atmosfera, w której naprawdę można było poczuć się jak w XIX wieku. Miejsce Huey Lewisa zajął zespół ZZ Top, wybrany w dużej mierze ze względu na brody, które pasowały do Dzikiego Zachodu jak ulał. W saloonie zasiedli z kolei weterani klasycznych westernów – Pat Buttram, Harry Carey Jr. i Dub Taylor. Rolę burmistrza podobno zaproponowano samemu Reaganowi, temu samemu, od którego cała historia kontynuacji się zaczęła, ale były prezydent odmówił. Nawet cień Glovera zdołał tu dotrzeć, bo rolę Seamusa McFlya, irlandzkiego przodka Marty’ego, pierwotnie proponowano jemu jako kartę przetargową w negocjacjach. Ostatecznie zagrał go Fox, a wspólne kadry Seamusa i Marty’ego nakręcono tą samą techniką, co rodzinę McFlyów z 2015 roku.

Sielanka nie dotyczyła jednak wszystkich. Fox omal nie przypłacił życiem sceny wieszania. Ujęcia, w których stał na skrzynce, nie wyglądały przekonująco, więc postanowił zawisnąć naprawdę, z dłonią wsuniętą między pętlę a szyję. W jednym z dubli ręka się ześlizgnęła, lina ucisnęła tętnicę i aktor stracił przytomność. Zemeckis po kilku sekundach zorientował się, że coś jest nie tak, bo – jak Fox napisał we wspomnieniach – nawet on nie był aż tak dobrym aktorem. Najciężej pracował jednak sam reżyser. Przez trzy tygodnie, gdy w dzień kręcił finałową sekwencję z pociągiem, wieczorami leciał prywatnym samolotem do Burbank, żeby nadzorować udźwiękowienie dwójki, a rano wracał na Dziki Zachód, gdzie o szóstej termometry potrafiły pokazywać około minus dziesięciu stopni.

Sama sekwencja z pociągiem powstawała przez siedem tygodni. Zagrała w niej lokomotywa Sierra Railway No. 3, weteranka ponad stu filmów i seriali, przemalowana na numer 131. Lloyd, który sporo jeździł konno, chciał sam przeskoczyć z galopującego wierzchowca na lokomotywę, ale producenci stanowczo się nie zgodzili. DeLorean dostał od Tima Flattery’ego terenowe podwozie z silnikiem Volkswagena – dlatego w trójce jest wyraźnie wyższy niż zwykle – a jeden z egzemplarzy (na szczęście nie ten główny) skończył w finale pod kołami pociągu. Doc odjeżdża zaś w przyszłość latającą lokomotywą, którą Zemeckis kazał wzorować na Nautilusie z disnejowskich 20 000 mil podmorskiej żeglugi.

Część trzecia weszła do kin w maju 1990 roku, zaledwie pół roku po dwójce. Z okazji premiery Universal zorganizował maratony całej trylogii, a na seans w Los Angeles Zemeckis i Gale przyszli w koszulkach z przekreśloną rzymską czwórką, żeby nie było wątpliwości, że czwartej części nie będzie. Krytycy przyjęli zakończenie trylogii cieplej niż dwójkę, ale kasowo było to najsłabsze ogniwo serii: 87,7 miliona dolarów w USA i około 245 milionów na świecie. Zemeckis, który sequeli nie znosi, powiedział po latach, że najlepsze kontynuacje w historii kina to dwie pierwsze części Ojca chrzestnego i właśnie trylogia Powrót do przyszłości, bo naprawdę rozwijają historię, zamiast powtarzać w kółko te same gagi. Skromność to może nie jest, ale trudno się z nim nie zgodzić.

Trzeci Powrót do przyszłości nie jest filmem wybitnym, ale w piękny sposób kończy tę serię. Kompletna zmiana realiów odcina ten film od dwóch pozostałych i sprawia, że w mojej pamięci zawsze jest gdzieś obok nich. Nie znaczy to, że jest zły – bardzo go lubię, bo oferuje tę samą bezpretensjonalną zabawę, wariacki humor i umiejętnie pogrywa z widzem, mrugając do niego okiem tu i tam. W niemal każdej scenie widać, jak dobra musiała być atmosfera na planie i jak dobrze aktorzy czuli się w swoich rolach. A może właśnie przez tę sielankową produkcję jest to część mimo wszystko trochę nijaka? Czasem mam wrażenie, że wybitni twórcy muszą stać wobec wyzwania, żeby pokazać pełnię swoich możliwości. Po dwóch filmach, które w wielu elementach były przełomowe, po wielu przezwyciężonych trudnościach produkcyjnych, trójka po prostu “się nakręciła”. A może zwyczajnie widzom, podobnie jak ekipie, należały się takie wakacje na Dzikim Zachodzie? Nie mnie oceniać, a historia zweryfikowała wszelkie wątpliwości i do dziś cała trylogia zasłużenie cieszy się ogromną popularnością.

To mi się podoba 0
To mi się nie podoba 0

Crowley

Maruda międzypokoleniowa i mistrz w robieniu wszystkiego na ostatnią chwilę. Straszliwy łasuch pożerający wszystko, co związane z popkulturą. Miłośnik Pratchetta i Clancy'ego, kiedyś nawet Gwiezdnych wojen, a przede wszystkim muzyki starszej niż on sam.

 

Postaw kawę dla Crowley_FSGK na buycoffee.to

Polecamy także

Zanim napiszesz komentarz zapoznaj się z naszymi zasadami zamieszczania komentarzy:

Regulamin zamieszczania komentarzy


Użyj tagu [spoiler] aby ukryć część treści komentarza:

[spoiler]Treść spoilera[/spoiler]

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Back to top button